Stel je voor: een middeleeuwse kerk in het Ierse platteland. Grijs, regenerig, kaarsenrook. Je loopt de deur binnen, kijkt omhoog, en daar staat ze. Een uitgemergelde vrouwenfiguur, in steen gehouwen, benen wijd, handen die haar vulva openhouden. Zonder schaamte, naar jou toe, boven de kerkdeur. Ze heet een Sheela na Gig. En er zijn er zo’n honderd bewaard gebleven.
Van heilig tot geheim en weer terug. De vulva heeft in de kunstgeschiedenis een merkwaardige reis afgelegd, en dat verhaal begint niet in een museum. Het begint boven een deur.
De vrouwen op de kerkmuur
Sheela na Gigs zijn stenen figuren uit de twaalfde en dertiende eeuw, vooral gevonden in Ierland en delen van Groot-Brittannie. Ze zijn expliciet: uitgemagerd, met een prominente vulva die ze zelf openhouden. Vaak boven kerkdeuren, kasteelmuren of stadspoorten.
Historici discussieren nog steeds waar ze precies vandaan komen. Sommigen zien restjes van vroegere vruchtbaarheidscultus die door het christendom werden overgenomen. Anderen denken aan bescherming tegen kwaad, oog voor oog: het heftigste in het gezicht van iedereen die kwaad wil. Weer anderen lezen ze als waarschuwing, een moralistische “kijk waar je uitkomt als je toegeeft aan lust”.
Wat opvalt is dat de kerk ze niet weghaalde. Eeuwenlang hingen ze daar. Pas in de negentiende eeuw, met de Victoriaanse preutsheid, werden ze en masse verwijderd, weggekrabd of afgezaagd.
1866: Parijs kijkt weg
Fast forward naar 1866. Parijs. Gustave Courbet schildert L’Origine du Monde, “De oorsprong van de wereld”. Een realistische close-up van een vrouwelijk lichaam, van net onder de borsten tot boven de knieen. Vulva in het midden. Zonder pathos, zonder mythologische excuses. Alleen anatomie, verf, warm licht.
Het schilderij was in opdracht gemaakt voor een Turkse diplomaat en werd meteen na oplevering achter een gordijn verstopt. In de eeuw daarna verhuisde het van eigenaar naar eigenaar. Beruchte laatste eigenaar was psychoanalyticus Jacques Lacan, die het achter een houten paneel liet verbergen, gemaakt door zijn zwager, met daarop een landschap.
Pas in 1995 kwam het naar het Musee d’Orsay in Parijs. Sindsdien is het een van de meest bezochte werken in de collectie. Bezoekers staan er in stilte voor. Sommigen worden ongemakkelijk. Anderen huilen. Weer anderen halen hun schouders op en lopen door. Wat het precies losmaakt, verschilt per mens.
1979: 39 stoelen aan een tafel
En dan Judy Chicago. Amerikaanse kunstenares, geboren 1939. In 1979 opent haar The Dinner Party in het San Francisco Museum of Modern Art. Een gigantische driehoekige tafel met 39 borden. Elk bord is opgedragen aan een vrouw uit de geschiedenis: Virginia Woolf, Georgia O’Keeffe, de dichteres Sappho, en verder terug tot mythologische figuren.
Bijna elk bord heeft een vulva als centraal motief. Sommige subtiel, sommige overduidelijk. Chicago werkte er vijf jaar aan, met een team van vrijwel uitsluitend vrouwen.
De reacties waren fel. Critici noemden het vulgaire keramiek en vaginaal essentialisme. Musea weigerden het werk. Politici in de Verenigde Staten dreigden met budgetkortingen als het in publiek gefinancierde ruimtes kwam te hangen.
Het werk staat nu permanent in het Brooklyn Museum, in een eigen zaal. Meer dan twee miljoen mensen hebben het inmiddels bezocht.
Wat de eeuwen laten zien
Wat je in dit heen en weer kunt lezen, is de constante spanning tussen twee dingen. Aan de ene kant is het vrouwelijk lichaam eeuwenlang gebruikt als beeldtaal voor het heilige, het creatieve, het gevaarlijke, het levengevende. Aan de andere kant is er telkens iemand die het gordijn dicht wil trekken.
De vraag was zelden of het lichaam gezien mocht worden. De vraag was wie er beslissingen over mocht nemen. Wie het maakte, wie het bekeek, en in welk kader. De Sheela na Gig zit in het spanningsveld van kerk en volk. Courbet maakte zijn schilderij in opdracht en tegen betaling van een rijke man, maar noemde het uitdrukkelijk de oorsprong van de wereld alsof iedereen ermee te maken had. Chicago pakte de bordenpatroontraditie en zette er 39 vulvas op om te zeggen: deze vrouwen eten niet aan de mannentafel? Dan bouwen we een eigen tafel.
En vandaag
Als je op Instagram een tekening van een vulva plaatst, kan je account de volgende ochtend gedeactiveerd zijn. Sommige dingen veranderen niet zo snel als je zou hopen.
Maar er is ook iets anders aan de gang. Ik zie het in de winkel. Mensen praten over hun lichaam met minder omweg dan vijf jaar geleden. Kunstenaars maken werk, dokters spreken vaker klare taal, boeken worden geschreven. Er is meer ruimte om te kijken en te noemen wat er te zien is, zonder dat er meteen iemand de gordijnen dichttrekt.
De Sheela na Gig zou zich nu prima thuis voelen.